Verbod doen ontstaan embryo’s afschaffen: debat samengevat

Tijdens het debat gingen de Eerste Kamerleden uitgebreid met elkaar en met de initiatiefnemers en minister Hermans in debat. Zowel de voor- als tegenstanders van de afschaffing van het verbod gaven aan dat de afweging van het wetsvoorstel op verschillende punten van belang is. Over de wetstechnische kant was men het al snel eens dat het een overzichtelijk voorstel is. Maar, zo gaven sommige Kamerleden aan, de afweging is vanwege verschillende dilemma's maatschappelijk en ethisch niet eenvoudig. Voor andere Kamerleden is afschaffing van het verbod een grens die zij principieel niet willen overgaan.

Met dit voorstel wordt het verbod op het creëren van embryo's speciaal voor wetenschappelijk onderzoek opgeheven. Het doel is om meer ruimte te bieden aan wetenschappelijk onderzoek naar embryo's en het verbeteren van de voortplantingsgeneeskunde door wetenschappelijk onderzoek met speciaal daarvoor tot stand gebrachte embryo's toe te staan. De initiatiefnemers geven hiermee gevolg aan de drie evaluaties van de Embryowet. In elke evaluatie werd aanbevolen om het verbod op het doen ontstaan van embryo's voor onderzoek op te heffen.

Impressie van het debat

PRO: Groot menselijk leed voorkomen

Senator Van Gurp zei dat er veel waarden in het spel zijn waarvan je niet makkelijk kunt zeggen wat minder en wat meer weegt. Hij noemde de stap om embryo's te creëren die de potentie hebben tot menselijk leven 'fundamenteel'. Van Gurp: 'Wat we ook heel belangrijk vinden, is dat het onderzoek een belangrijke bijdrage kan leveren aan het opheffen van grootmenselijk leed, zoals vruchtbaarheidsonderzoek en ook om grote genetische afwijkingen te kunnen onderzoeken. We willen niet naar een samenleving toe waar alleen mensen mogen zijn die groot en sterk zijn. De waarde om groot menselijk leed te voorkomen gaat boven de andere waarden voor ons. Is dat makkelijk? Nee. Is dat zonder voorwaarden? Nee.'

PVV: Grens bewaken

Senator Bezaan zei dat een grens die ooit tijdelijk was ingesteld, niet automatisch betekent dat hij moet worden weggehaald. Eerst de grens verleggen, dan de grens vergeten. Zo is het altijd gegaan. Bezaan: 'Theoretisch kunnen de embryo's gebruikt worden bij ivf-behandeling, maar dat gebeurt niet. Het wordt gekweekt, bekeken, eventueel aangepast en op dag 14 vernietigd. Dit is een moreel keerpunt. Ook nu worden restembryo's gebruikt, alleen zijn die ooit voortgekomen uit een kinderwens. Deze wet wordt gebracht als vooruitgang, voor mijn fractie is het achteruitgang. De PVV heeft in de Tweede Kamer tegengestemd. Niet uit angst voor wetenschap, maar uit respect voor het leven.'

Fractie-Walenkamp: Brug te ver

Senator Walenkamp vreest een glijdende schaal. Een foetus van 21 dagen heeft al een hartje, zei hij. Walenkamp heeft zorgen over het inzetten van embryo's als onderzoeksmateriaal: 'Dat gaat een brug te ver. Waarom is niet gekozen voor een beperkte benadering, bijvoorbeeld per onderzoek aantonen waarom dat nodig is? Er is te weinig toezicht.' Hij riep op niet uitsluitend te kijken naar mogelijke medische voordelen. Hij vroeg aan de initiatiefnemers welke criteria worden gehanteerd om te bepalen wat een ernstige aandoening is. Ook wilde hij weten of een maatschappelijk dialoog van zeven jaar geleden nog voldoende is voor draagvlak nu.

SGP: Elk leven is leven

Senator De Vries zei: 'Onze fractie erkent het potentiële belang van wetenschappelijk onderzoek naar embryo's en constateert dat de wens achter het wetsvoorstel is de beschikbaarheid van embryo's in een zo vroeg mogelijk stadium, met name de eerste dagen van het bestaan van een embryo. Op dit moment weerspiegelt de wetgeving nog dat embryo's aanmaken met geen ander doel dan ermee te experimenteren en ze vervolgens te vernietigen, moreel niet verantwoord is. De SGP ziet vooralsnog geen gegronde argumenten om van dat standpunt af te wijken. Selecteren is wat ons betreft ook al heel problematisch, want elk leven is leven.'

JA21: Menselijk leven geen middel

Senator Baumgarten zei dat na aanname van het wetsvoorstel geslachtscellen gebruikt mogen worden om menselijk embryonaal leven tot stand te brengen ten behoeve van wetenschappelijke doeleinden, niet ten behoeve van voortplanting. 'Menselijk leven behoort niet uitsluitend als middel voor een ander doel te worden gebruikt.' Voor JA21 is het een bezwaar dat niet de wetgever, maar de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO) bepaalt wat proportioneel is, welke bezwaren zwaar wegen en wanneer de beschermwaardigheid van het embryo ondergeschikt is aan het onderzoeksbelang. 'Het primaat hoort bij de democratische wetgever te liggen,' zei Baumgarten.

D66: Vooruitgang binnen duidelijk grenzen

Senator Van Meenen zei: 'Vandaag kunnen we een stap zetten om mensen met een onvervulde kinderwens perspectief te geven. Door dit wetsvoorstel krijgen onderzoekers de mogelijkheid om de eerste fase in de ontwikkeling van een embryo te onderzoeken. Daarmee kunnen zij kennis opdoen die op termijn kan bijdragen aan effectievere behandeling. Wij steunen dit initiatiefwetsvoorstel, omdat wij de wetenschap de mogelijkheid willen geven om antwoorden te vinden op de vragen die voor zo veel mensen van levensbelang zijn, om de kans op een kind te vergroten, om behandelingen veiliger te maken en om medische vooruitgang mogelijk te maken, binnen duidelijke, ethische grenzen.'

Fractie-Van Gasteren: Staat of valt in uitvoering

Senator Van Gasteren sprak mede namens de Fractie-Van de Sanden. Hij zei dat de wet 'staat of valt in de uitvoering'. Hij vroeg: 'Kan de minister toezeggen dat de wet pas in werking kan treden nadat de CCMO onderbouwd heeft aangegeven over voldoende kennis en capaciteit te beschikken voor de uitvoering van haar toetsingstaken? Hoe wordt verzekerd dat donatie echt vrijwillig is en er geen financiële incentive is? De mogelijkheid om embryo's voor onderzoek tot stand te brengen, moet geen algemene vrijbrief worden. Het moet gaan om onderzoek waarvan de wetenschappelijke betekenis voldoende aannemelijk en toetsbaar is. We gaan ervan uit dat dat niet gaat over klonen en allerlei andere genetische manipulatie.'

BBB: Hoe omgaan met beginnend leven?

Senator Lievense zei dat de Eerste Kamer wetten op kwaliteit beoordeelt, maar dat er bij dit wetsvoorstel nog iets anders speelt: 'Het gaat om een fundamentele kwestie, de ethische vraag: hoe gaan wij om met beginnend leven? Er zijn ook juridische punten die aandacht vragen. Zo vertrouwen de initiatiefnemers op de proportionaliteitstoets die is ingebouwd en die door de CCMO zal worden uitgevoerd, in plaats van een wettelijk toetsingskader. Ook een expliciet verbod op export van voor onderzoek gekweekte embryo's naar landen met minder strenge regelgeving is geen onderdeel van de wet.' De BBB wil niet dat embryo's uitsluitend voor wetenschappelijke doeleinden tot stand worden gebracht.

Volt: Zorgvuldig blijven onderzoeken

Senator Perin-Gopie zei dat het belangrijk is dat de medische wetenschap zich kan blijven ontwikkelen. Ze vroeg: 'Hoeveel kennis laten we liggen als we bepaalde kansen voor onderzoek laten liggen. Welke concrete onderzoeksmogelijkheden ontstaan door deze wetswijziging? De lichamelijke autonomie van vrouwen staat voor Volt centraal. Hoe waarborgen de initiatiefnemers dat de lichamelijke belasting en de vrije keuze van vrouwen voldoende leidend zijn bij het toestaan van dit onderzoek? We moeten zorgvuldig blijven onderzoeken wat we nog niet weten, niet alleen om kennis te verrijken, maar ook om de gezondheid en levens van vrouwen te beschermen.'

ChristenUnie: Menselijke begrensdheid

Senator Talsma zei dat de initiatiefnemers en de ChristenUnie-fractie op een fundamentele andere manier kijken naar dit vraagstuk. 'We gaan elkaar ook niet vinden. Maar dat maakt het debat niet minder zinvol, want het is betekenisvol en indringend om naar elkaars standpunten en ervaringen te luisteren. Een embryo heeft alles in zich om zich als mens te ontwikkelen. Mijn fractie erkent de menselijke begrensdheid. Dat vraagt om behoedzaamheid in het verleggen van grenzen. Wij sluiten de ogen niet voor het goede dat verbetering van behandeltechnieken en onderzoek kan brengen, maar het doelbewust tot stand brengen van embryo's als onderzoeksmateriaal en het vervolgens beëindigen van het prille leven kunnen wij niet steunen.'

SP: Zorgen om commercialisering

Senator Van Aelst zei dat dit voor veel mensen geen abstracte discussie is, maar iets wat hen direct raakt. 'Misschien kunnen vrouwen in de toekomst minder ingrijpende behandelingen ondergaan als dit onderzoek mogelijk gemaakt. Welke verbeteringen in de huidige ivf-behandeling achter de initiatiefnemers mogelijk?' Ze heeft zorgen om commercialisering: 'Wat als commerciële partijen wel een grote rol krijgen. Kan de minister toezeggen te blijven bewaken dat commerciële belangen niet leidend worden bij embryo-onderzoek en de toepassing en resultaten daarvan? Het wetsvoorstel biedt kansen. Maar medische vooruitgang moet niet ten koste gaan van de markt.'

PvdD: Gevaar van genetische manipulatie

Senator Nicolaï wees op een 'dubbel doel'. Hij zei: 'Het toestaan om embryo's te creëren schept extra onderzoeksmogelijkheden die kunnen leiden tot verbetering van ivf, maar het bevordert ook dat de techniek van genetische manipulatie wordt verbeterd. De regering erkent dat het niet haalbaar is te verhinderen dat Nederlandse kennis over kiembaanmodificatie in het buitenland terechtkomt. Nederlandse onderzoekers behoren tot de wereldtop, dus hun resultaten zullen de aandacht trekken. Zou niet een pas op de plaats moeten worden gemaakt met verbetering van embryo's? De PvdD-fractie denkt dat ivf wordt verbeterd, maar ziet ook ruimte voor onderzoek naar genetisch manipulatie, en daar zien we gevaar.'

VVD: Balans versterkt

Volgens senator Kaljouw draagt het huidige onderzoek op restembryo's onvoldoende bij aan kennis van het vruchtbaarheidsproces. Nederland is afhankelijk van internationaal onderzoek. Kaljouw: 'Daarom zijn wij tevreden met dit initiatiefvoorstel. Laat u niet wijsmaken dat dit wetsvoorstel het maken en daarna vernietigen van menselijk leven legaliseert. Dat doet het niet. We kunnen alleen spreken van menselijk leven als de samengevoegde cellen worden geplaatst in de baarmoederwand van de vrouw. Dan pas is het levensvatbaar. Het wetsvoorstel versterkt de balans die de Embryowet beoogt te bieden tussen de bescherming van menselijk leven en het belang van medisch-wetenschappelijk onderzoek.'

50PLUS: Welke medische voordelen?

Voor senator Van Rooijen is het verschil tussen restembryo's en embryo's die specifiek voor onderzoek worden gemaakt principieel: 'Wetenschappelijke kenniswinst is belangrijk, maar is niet hetzelfde als een medische behandeling. Het kan jaren duren voordat nieuwe inzichten daadwerkelijk tot behandeling leiden. Welke medische voordelen verwachten de initiatiefnemers op afzienbare termijn? Waarom vinden zij die voordelen zwaarwegend genoeg om embryo's speciaal voor onderzoek te creëren en daarna te vernietigen? Waarom is gekozen voor wettelijke verruiming via het CCMO en niet gekozen voor een beperktere uitzondering voor specifiek omschreven onderzoek?'

Fractie-Visseren-Hamakers: Zorgvuldige, democratische afweging

Senator Visseren-Hamakers zei:'Ik ben blij dat we deze afweging op een democratische manier maken, zorgvuldig en op nationaal niveau in de politiek.' Voor Visseren staan drie punten centraal. Ten eerste, de reikwijdte betreft wetenschappelijk onderzoek, met een uitzondering voor klinische toepassingen in de transplantatiegeneeskunde. Visseren: 'Wat is de noodzaak om deze uitzondering te maken? Hierdoor wordt de afweging tussen belangen kwetsbaar. Ten tweede kan het embryo-onderzoek dierproeven vervangen. Hoe zien de initiatiefnemers de impact van het wetsvoorstel op het aantal dierproeven? Ten derde, wat is de positie van Nederland internationaal met dit onderzoek?'

Fractie-Beukering: Ethiek is geen elastiek

Senator Beukering: 'De vraag is niet alleen of dat onderzoek nuttig kan zijn, maar ook waar de grens ligt en wie bepaalt dat die grens niet verder opschuift. Daarbij moet eerst overtuigend worden aangetoond dat dit onderzoek noodzakelijk is. Kan hetzelfde doel niet worden bereikt met stamcellen of andere onderzoeksmethoden die minder ingrijpend zijn? Toetsing door de CCMO is belangrijk, maar zij vervangt die principiële afweging niet. Als wij de grens verleggen kan dat de druk vergroten om volgende stappen toe te staan. Voorzichtigheid is geen afwijzing van vooruitgang, maar een verantwoordelijkheid tegenover menselijk leven en de grenzen die de wetgever hoort te bewaken. Ethiek is geen elastiek.'

CDA: Medische noodzakelijk groot genoeg?

Senator Bakker-Klein vroeg: 'In wat voor een wereld willen we leven? Is er straks nog wel ruimte voor de imperfecte mens? Waar eindigen we als alles moet worden gefikst? Hebben we het gesprek hierover voldoende gevoerd? Is een burgerberaad over dit onderwerp overwogen? Is de medische noodzakelijkheid in het geval van ernstige genetische aandoeningen wel groot genoeg om de wet te wijzigen? Een volgende stap is altijd makkelijker te zetten dan een eerste stap. Volgende stappen zijn in deze wet niet aan de orde, maar dit is wel een eerste stap. Hoe hebben we het gebruik van embryo's uit het buitenland precies geregeld?' Bakker noemde de initiatiefnemers 'naïef' waar het gaat om hun overtuiging dat commerciële inmenging uitgesloten is.

Beantwoording Paternotte

Tweede Kamerlid en initiatiefnemer Paternotte (D66) zei: 'Onze wet geeft de medische wetenschap de mogelijkheid om embryo's tot stand te brengen, op kleine schaal en onder voorwaarden. Verbeteringen voor ivf zijn de kern. Het wetsvoorstel gaat over vier terreinen: behandeling onvruchtbaarheid, voortplantingstechnieken, erfelijke aangeboren aandoeningen en transplantatiegeneeskunde. Het gebeurt eigenlijk nooit dat een onderzoeksprotocol in een keer door de toets komt bij de CCMO.'

'Wij willen ook niet dat embryo's niet tot stand worden gebracht, als de kennis niet ook op een andere manier verkregen kan worden. We verwachten dat de eicellen niet speciaal hiervoor geoogst hoeven te worden. Die komen van al gedoneerde eicellen voor bijvoorbeeld ivf-trajecten. Donoren moeten schriftelijk worden geïnformeerd over doel en voorwaarden van het gebruik van de cellen. Het verbod op klonen blijft bestaan.'

Beantwoording Wendel

Tweede Kamerlid en initiatiefnemer Wendel (VVD) zei: 'Deze wet biedt hoop voor meer onderzoeksmogelijkheden. Er kunnen belangen zijn die zwaarder wegen dan beschermwaardigheid. Daarbij wegen wij mee dat het gaat om embryo's in een heel vroeg ontwikkelingsstadium. De beschermwaardigheid van het embryo neemt toe naarmate het zich verder ontwikkeld.'

'Er zijn stevige waarborgen ingebouwd om ethische grenzen te bewaken. Onderzoek is alleen toegestaan als er echt geen andere mogelijkheden zijn. We zijn een groot voorstander van het publieke stelsel voor fertiliteitstrajecten. Dat is anders in de landen om ons heen.'

Beantwoording minister Hermans

Minister Hermans van Volksgezondheid, Welzijn en Sport zei: 'Het doel van de Embryowet uit 2002 is balans tussen beschermwaardigheid van beginnend leven en wetenschappelijk onderzoek. De initiatiefnemers doen een voorstel om het in de wet opgenomen tijdelijk verbod af te schaffen. Er gelden belangrijke randvoorwaarden, zoals toetsing door het CCMO.'

'Wijzigingen kunnen alleen via het parlement. Ik zeg toe dat bij het aanbieden van het jaarverslag van het CCMO ook een brief komt waarin we signalen van ontwikkelingen geven. Zodat je ziet wat er gebeurt in termen van onderzoek, in het bijzonder klinisch onderzoek, en de looptijden daarvan.'

'Wetenschappelijk onderzoek heeft geen commercieel doel, maar kan wel door fabrikanten worden gebruikt met als doel betere zorg. Ik zal bij de volgende wetsevaluatie dat ook daar wordt gekeken naar de internationale ontwikkelingen en wat die betekenen voor Nederland.'